22 Μαΐου 2018

ΠΩΣ ΞΕΚΙΝΗΣΕ ΚΑΙ ΠΩΣ ΠΗΡΕ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΜΑΣ

εικ .1. Η βρυσομάνα του χωριού. Η παλιά βρύση ή Ξερόβρυση
Για να μπορέσει κάποιος να γυρίσει πίσω στο χρόνο για να δεί τη γέννηση ενός χωριού και την πορεία του σ' αυτόν, πρέπει να έχει πολλούς συμμάχους σε αυτό του το ταξίδι . Πρέπει να ψάξει σε γραπτές πηγές, σε αρχαιολογικές έρευνες και ακόμα ακόμα στην προφορική παράδοση, που σε κάθε κοινωνία λίγο ή πολύ υπάρχει και δίνει πολύτιμες πληροφορίες. Εμείς σε αυτή την έρευνα ακολουθήσαμε περισσότερο το δρόμο της προφορικής παράδοσης προσπαθώντας να βρούμε γιατί ονομάστηκε το χωριό μας Πύργος. Παράλληλα θα παραθέσουμε πολύ σύντομα και ορισμένες πληροφορίες από αρχαιολογικές και άλλες ιστορικές πηγές για να κατανοήσουμε το γενικότερο ιστορικό περιβάλουν που συνέβαλε στη κατάληξη του χωριού στη σημερινή του θέση....



  • Είναι γνωστό πως η περιοχή της δυτικής Μεσσηνίας είναι μία από τις παλαιότερα κατοικημένες περιοχές της Ελλάδας, με λείψανα οργανωμένης κατοίκησης ήδη από την Νεολιθική εποχή ( 4η Χιλ – 2500 π. Χ. ). Την Πρωτοελλαδική εποχή 2600 – 2200π.Χ. μαρτυρούνται τα πρώτα λείψανα κατοίκησης κοντά στο χωριό μας. Συγκεκριμένα, στην περιοχή του Λαγού βρέθηκαν από την αρχαιολογική έρευνα σημαντικά ευρήματα που δείχνουν σπουδαίο οικισμό. Την αμέσως επόμενη περίοδο 2200 – 1600 π. Χ. στην αγροτική περιοχή του χωριού, "Τσούκα" δημιουργείται ο τύμβος. Ο πληθυσμός της περιοχής άρχισε να αυξάνεται σημαντικά και να δημιουργεί έναν λαμπρό πολιτισμό την εποχή που ο Άνω Εγκλιανός φιλοξενούσε το οικονομικό κέντρο της περιοχής, γνωστό σήμερα ως Ανάκτορο του Νέστορα 1600 – 1100 π. Χ. Μετά έρχονται οι σκοτεινοί χρόνοι, το μόνο που γνωρίζουμε για την εποχή αυτή είναι ότι η περιοχή συνέχισε να κατοικείται.

Την εποχή της Ρωμαιοκρατίας 31 π. Χ. – 400μ.Χ. η αρχαιολογική σκαπάνη έχει βεβαιώσει την αρχή της κατοίκησης του χωριού μας στη σημερινή του θέση, καθώς νοτίως του σημερινού νεκροταφείου έχουν βρεθεί ταφές και άλλα κτερίσματα της Ρωμαικής Εποχής.  Την εποχή της καθόδου των Σλάβων 8ος αι μ. Χ. η νότια Πελοπόννησος δέχεται σημαντικό αριθμό εποίκων οι οποίοι όμως αφομοιώνονται πλήρως από τον ντόπιο πληθυσμό και το μόνο που μαρτυρεί στους επόμενους αιώνες την εγκατάσταση τους στον τόπο μας είναι τα διάφορα τοπωνύμια που ακόμη και σήμερα χρησιμοποιούμε (πχ. Πάνιτσα - Κουβέλι - Τσαντίλου, Αγορέλιτσα κ.α.). Θα πρέπει να σημειώσουμε εδώ πως στις μέρες μας έχουν διατηρηθεί ονομασίες αγροτικών περιοχών του χωριού μας Σλαβικής και Τουρκικής ρίζας, μάρτυρες του περάσματος αυτών των φυλών από τον τόπο, επιβεβαιώνοντας έτσι και την συνεχή κατοίκηση της περιοχής που μπόρεσε να διατηρήσει αυτά τα τοπωνύμια. Όμως οι επόμενες μεταναστεύσεις πληθυσμών στην περιοχή ήταν αυτές που διαμόρφωσαν το χωριό στην σημερινή του μορφή.
Μετά την άλωση της Πόλης και την κατάκτηση των εδαφών της ελλαδικής χερσονήσου, η περιοχή μας πήρε έναν άλλο δρόμο που μας είναι γνωστός και από γραπτές πλέον πηγές. Οι πεδινές περιοχές προτιμήθηκαν από Οθωμανούς εποίκους σαν πιο εύφορες, προσοδοφόρες και πιο κοντά στην θάλασσα που ήταν ο πιο εύκολος δρόμος για επικοινωνία.( αν και η πρακτική αυτή παρατηρείται και απο προηγούμενους κατακτητές).  Οι ορεινές δέχθηκαν περισσότερους σκλαβωμένους πληθυσμούς που μετανάστευσαν από τα πεδινά για να αποφύγουν τον ραγιαδισμό -κατά το δυνατόν-. Η περιοχή του χωριού μας σαν ιδιαίτερα εύφορος τόπος προφανώς δέχθηκε Οθωμανούς .



Προφορικές Παραδόσεις.

Αν λάβουμε υπόψη μας την προφορική παράδοση που θέλει το χωριό μας να πήρε το όνομα του από τον πύργο του Αγά τότε ίσως, ο πύργος αυτός να δημιουργήθηκε την εποχή αυτή (δηλαδή την πρώτη τουρκοκρατία) και αυτό το λέμε γιατί αμέσως μετά το τέλος της λεγόμενης πρώτης τουρκοκρατίας 1460 – 1684 μ. Χ. υπάρχουν απογραφές των Ενετών (1684 – 1715) για τον πληθυσμό, τις εκκλησίες κ.α., που αναφέρεται το χωριό με το όνομα Πύργος (ούτε Πυργάκι ούτε κάτι άλλο...)
Τι πύργος όμως ήταν αυτός;
Το μυαλό κάποιου μπορεί να φανταστεί πολλές μορφές πύργων, η πιο διαδεδομένη θέση των ηλικιωμένων του χωριού μας ήταν πως το  πιθανότερο είναι το κτήριο αυτό να ήταν ένα πυργόσπιτο σαν τους γνωστούς μας μανιάτικους πύργους, οι οποίοι άλλωστε υπήρχαν σε πολλά μέρη της Μεσσηνίας, στην πόλη των Γαργαλιάνων και αλλού.
Ένα άλλο ερώτημα που γεννάται είναι γιατί να έδωσε ο δικός μας πύργος το όνομα του στο χωριό και δεν το έδωσαν και κάποιοι άλλοι;
Η παλιοί έλεγαν ότι αυτό έγινε γιατί γύρω από το χωριό μας την εποχή αυτή υπήρχαν ολιγομελείς οικισμοί με δικά τους εκκλησάκια, νεκροταφεία και ότι άλλο ήταν απαραίτητο σε μια τόσο μικρή κοινωνία της εποχής ( Τσούκα στου Κούλουγλη στο Κατωχώρι στην περιοχή του Αγιονικόλα ίσως, και άλλου). Όλοι αυτοί λοιπόν είχαν σαν σημείο αναφοράς το μέρος που έμενε αυτός που μπορούσε να τους ελέγχει, δηλαδή ο Οθωμανός αφέντης τους. Έτσι όταν ήθελαν να πουν ότι θα πάμε στον οικισμό που έμενε ο Οθωμανός έλεγαν πάμε στον Πύργο.
Εδώ, πρέπει να σημειώσουμε ότι σύμφωνα με αυτές τις παραδόσεις, ο Πύργος σαν οικισμός, εκτεινόταν γύρω από την ξερόβρυση, δηλαδή από την περιοχή του μοναστηριού προς το σημερινό χωριό και από κει μέχρι την Αγία Παρασκευή, όπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο συναντάμε το τοπωνύμιο "Παλιόπυργας" πάνω ακριβώς από το σημείο που είναι η παλιά βρύση της Ξερόβρυσης (εικ. 1).
Κάποιες άλλες παλιές προφορικές παραδόσεις αναφέρουν ότι στο χωριό μας υπήρχαν δύο αγάδες με δυο πύργους. Ο κάτω πύργος που βρισκόταν στην περιοχή που σήμερα ονομάζεται "Παλιόπυργας", στη Ξερόβρυση και ο άλλος πάνω από την πλατεία του χωριού. Το όνομα όμως παλιόπυργας παραπέμπει σε κάτι το παλιό- προηγούμενο - που προϋπήρχε- και όχι σε κάτι που υπήρξε ταυτόχρονα.  Από την άλλη δε, είναι σίγουρο πως το χωριό την εποχή του 1821 βρισκόταν γύρω από την σημερινή πλατεία με μία επέκταση προς την Ξερόβρυση και όχι στην παλιά του θέση. Έτσι αν θέλουμε να βγάλουμε ένα συμπέρασμα, από την συγκεκριμένη παράδοση, μπορούμε να πούμε πως την πρώτη τουρκοκρατία το χωριό βρισκόταν στην περιοχή της Ξερόβρυσης και μέχρι το τέλος της δεύτερης είχε επεκταθεί βόρεια.
Άλλες, πολύ λιγότερο διαδεδομένες παραδόσεις, αναφέρουν για έναν πύργο στην αγροτική περιοχή Κούλουγλη πεντακόσια μέτρα νοτίως του νεκροταφείου του χωριού στην κορυφή του ομώνυμου λόφου. Σύμφωνα με αυτή την παράδοση η λέξη Κουλουγλι έχει τούρκικη ρίζα και προέρχεται από την λέξη kule που σημαίνει πύργος και oğlou που σημαίνει γιος και το ερμηνεύουν ως το παιδί του πύργου. Όμως η λέξη ονομασίας του χωριού έχει ελληνική ρίζα και ως εκ τούτου το χωριό ονομάστηκε από ελληνόφωνο πληθυσμό άλλωστε και στις πρώτες απογραφές με ελληνική προφορά αναφέρεται. Δεν έγινε δηλαδή, κάποια μετάφραση της λέξης kule ή κάποιας άλλης.  Επίσης άλλη μια παράδοση αναφέρει πως ο πύργος βρισκόταν δίπλα ακριβώς στο νεκροταφείο και την περιοχή εκεί την ονόμαζαν Μπόυρτζι. Αυτό όμως το τοπωνύμιο αν υπήρχε έχει χαθεί καθώς η περιοχή ήταν γνωστή σαν Αγιάννης ( ακόμα και πριν φτιαχτεί εκεί το ομώνυμο μοναστήρι).
Απ'όλες όμως αυτές, η πιο διαδεδομένη παράδοση είναι αυτή για τον Πύργο στη Ξερόβρυση και για την παρουσία του Τούρκου Αγά. Ποια όμως απ' όλες είναι η πραγματική αλήθεια είναι δύσκολο να την προσδιορίσουμε. Είτε πρόκειται για Τούρκο ή Φράγκο ή Βυζαντινό ή Ενετό, είτε πρόκειται για πύργο ή πυργόσπιτο ή άλλο πυργοειδές κτίσμα στην Ξερόβρυση, στου Κουλουγλη ή στο σημερινό χωριό, το σίγουρο είναι πως κάποια στιγμή της ιστορίας στον τόπο αυτό υπήρξε ένας άρχοντας σε ένα τέτοιο κτίριο, που διαφέντευε την περιοχή του και άφησε τη μνήμη του αλλίωμενη και με πολλές εκδοχές. Και όπως γίνεται πάντα με τις προφορικές παραδόσεις που κρύβουν μέσα τους την αλήθεια αλλά δεν είναι η αλήθεια έτσι και εδώ το πέρασμα τόσων αιώνων δεν μας επιτρέπει μέσω αυτών των παραδόσεων να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα.
Η αιτία της μετοίκησης
Αν εξαιρέσουμε τις γενικότερες μεταναστεύσεις της περιοχής, μιας και είναι δύσκολο έως απίθανο να γνωρίζουμε τι ακριβώς έγινε όλους αυτούς τους αιώνες στο χωριό μας και γύρω από αυτό και γνωρίζοντας τους προγενέστερους οικισμούς που υπήρχαν και το νερό είναι λίγο και σε μερικές περιοχές έχει στερέψει, μπορούμε να πούμε πως η περιοχή της Ξερόβρυσης  ήταν η ιδανικότερη επιλογή.
Ο λόγος όμως της σχετικά απότομης μετοίκησης και επέκτασης απο την Ξερόβρυση, ήταν τα πλούσια υπόγεια νερά που υπάρχουν κάτω από το χωριό και τα παλιά χρόνια, που δεν υπήρχε δίκτυο ύδρευσης, έκαναν κάθε σπίτι και κάθε αυλή να έχει το δικό της πηγάδι. Έτσι από το να πηγαίνει ο καθένας στη βρύση να παίρνει νερό είχε το πηγάδι του στην αυλή του.
Το νερό είναι ή αιτία, κατά την γνώμη μας, που έφερε το χωριό στην σημερινή του θέση και κυρίως γύρω από την πλατεία και ανατολικότερα. Άλλωστε το δυτικό μέρος του χωριού άρχισε να κατοικείται τέλη του 19ου αιώνα και κυρίως τον 20ο.
Επίλογος
Έτσι έφτασε το χωριό μας σε αυτή τη θέση, με κάποιες οικογένειες να έχουν τη ρίζα τους από την εποχή εκείνη (της τελευταίας μετοίκησης) και κάποιες άλλες ( οι περισσότερες ) να έχουν έρθει από άλλα μέρη, πιο ορεινά και πιο άγονα, μετά την απελευθέρωση.
Το σημαντικό είναι ότι εμείς πλέον αποτελούμε το παρόν αυτού του χωριού και στα χέρια μας κρατάμε το μέλλον του. Όλοι αυτοί που πέρασαν το διαμόρφωσαν και το έφτασαν σε αυτή τη θέση αφήνοντας την δική τους σφραγίδα στην πορεία του ανά τους αιώνες. Τώρα, ο Θεός θέλησε εμείς να το έχουμε για να το παραδώσουμε στους επόμενους. Στο χέρι μας είναι το πώς.
Τάκης Δ. Γλιάτας

2 σχόλια:

  1. Τάκη καλό μήνα και συγχαρητήρια για την εργασία σου. Είναι συμπυκνωμένη αλλά ξέρω ότι κρύβει πολύ κόπο και ψάξιμο εκ μέρους σου για να συγκεντρώσεις αυτά τα στοιχεία.
    Εγώ θα ήθελα να καταθέσω και την εκδοχή "Πυργάκι" που υποστήριζε ο μπαρμπα Φώτης ο Σταματελόπουλος ο πατέρας της Γαρυφαλλιάς και του Καραλή: Έλεγε ότι το Κούλογλη που και εσύ αναφέρεις σαν τοποθεσία στα τουρκικά σημαίνει "το παιδί του πύργου" (Koule-oglou) = Πυργάκι, κάτι που προφανώς λεγόταν σε αντιδιαστολή για κάποιον άλλο μεγάλο πύργο εκεί κοντά που θα ήταν αυτός που λες εσύ στην Ξερόβρυση. Κάπου δηλαδή στο λόφο εκεί στα Γαλανοπουλέϊκα θα υπήρχε ένας μικρότερος πύργος, κάτι ίσως σαν παρατηρητήριο προς τη θάλασσα. Και από εκεί θα προήλθε η ονομασία Πυργάκι και όχι σε αντιδιαστολή προς τον Πύργο της Ηλείας όπως υποστηρίζουνε κάποιοι. Αυτά βέβαια είναι εικασίες αλλά πολλές φορές οι λέξεις από μόνες τους με την ετυμολογία τους ενέχουν την ισχύ ιστορικών τεκμηρίων.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Τα τελευταία χρόνια αναφέρεται πως το χωριό μας φτιάχτηκε από κάποιους παραχειμαζοντες από το χωριό Πυργάκι της Αρκαδίας. Αυτό διαδόθηκε καθώς το αναφέρει κάποιος ονόματι Πασαγιώτης, νομίζω, σε ένα βιβλίο του -πιο πολύ λαογραφικό παρά ιστορικό- και προφανώς το στηρίζει στην τάση που επεκράτησε μετά το τέλος του 19ου αιώνα να λέγεται το χωριό μας Πύργάκι. Πίο πριν όμως και μέχρι την πρώτη του γραπτή αναφορά στις ενετικές απογραφές, το χωριό αναφέρεται πάντα και μόνο ως ΠΥΡΓΟΣ. Επομένως καμία βάση δεν έχει η θέση του προαναφερθέντος συγγραφέα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Ενημερωνόμαστε για την περιοχή μας

ΤΑ ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ ΤΩΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΩΝ

Αρχειοθήκη ιστολογίου

Αναγνώστες